سه ماه در سبزوار اقامت گزيد و به حوزهء درس فلسفهء حاج ملا هادى سبزوارى درآمد . پس از آن ، به تهران آمد و در مدرسهء صدر حجره گرفت . در اين مدرسه ، هم‌حجره و هم‌مباحثهء ملا عبد الرسول مازندرانى بود . خراسانى در اين دوره از محضر كسانى چون ملاحسين خويى و ميرزا ابوالحسن جلوه استفاده برد . بيش از سيزده ماه در تهران به تحصيل حكمت و الهيات و منطق مشغول گرديد ، آن‌گاه عازم نجف شد . در حوزهء نجف ، در ذى حجّهء 1278 ، با آقا رضا همدانى ( م 1332 ق ) هم‌حجره و هم‌درس شد و به درس‌هاى خصوصى و عمومى ميرزاى شيرازى حاضر گرديد . پس از مدّتى ، با استاد خود به درس شيخ مرتضى انصارى رفت ، « 1 » و افزون بر دو سال نزد شيخ تلمّذ كرد و در شمار شاگردان برجستهء او درآمد . پس از فوت شيخ در 1281 ق ، به حلقهء درس سيّد على شوشترى پيوست ، و تا درگذشت شوشترى ، به سال 1283 ق ، در محضر او به تكميل معرفت پرداخت . خراسانى فقه را نزد شيخ راضى نجفى ( م 1290 ق ) آموخت و نيز از محضر ميرزا حسن شيرازى و سيّد مهدى قزوينى ( م 1300 ق ) استفاضه كرد . آخوند خراسانى در مهاجرت ميرزاى شيرازى به سامرا ، هم‌راه وى به آن جا رفت و نزديك به نه ماه در سامرا حوزهء تدريس تشكيل داد . « 2 » سپس بنا بر خواستهء ميرزا ، به نجف بازگشت و به تأليف و تدريس مشغول گشت . « 3 » ميرزا ، برخى از شاگردانش را تشويق به حضور در مجلس درس او مىكرد ، كه بر رونق و اعتبار حوزهء وى مىافزود . با درگذشت ميرزاى شيرازى در 1312 ق ، نقش حوزهء نجف و مقام آخوند خراسانى به منزلهء فقيه و مرجع عامّهء شيعيان برجسته‌تر گرديد و منحصر گشت . « 4 » آن چه موجب شهرت خراسانى شد ، قدرت و تسلّطى بود كه در علم اصول نشان مىداد . خراسانى

--> ( 1 ) . مرگى در نور ، ص 70 . ( 2 ) . برگى از تاريخ معاصر ، ص 12 . ( 3 ) . مكارم الآثار در احوال رجال دو قرن 13 و 14 ، ج 5 ، ص 1512 . ( 4 ) . ريحانة الأدب ، ج 1 ، ص 41 و 42 ؛ حيات يحيى ، ج 1 ، ص 79 و 80 .